Eylem ve Eylemsi

+ Yorum Gönder
Sohbet Forumları ve Konu Dışı Başlıklar Bölümünden Eylem ve Eylemsi ile ilgili Kısaca Bilgi
  1. 1
    Selim
    Üye
    Reklam

    Eylem ve Eylemsi

    Reklam



    Eylem ve Eylemsi

    Forum Alev
    EYLEM ve EYLEMSİ

    FİİL (EYLEM)
    İsimler varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklerdir. Fiiller ise hareketleri, oluşları, durumları karşılar. Fiiller genel olarak mastar hâlinde ifade edilir. Mastar hâlinde bir hareketin adı olurlar: "yürümek, olmak, düşünmek vs."

    FİİL ÇEKİMİ
    Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine fiil çekimi denir.
    Fiil çekiminde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir. Fiil çekiminin daha iyi anlaşılabilmesi için kip ve kişi kavramları üzerinde durmak gerekir.

    Fiillerde Kip
    Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur. Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır. Buna fiilin kipi denir.
    Türkçe'de kipler iki grupta incelenir. Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir.

    1. Haber (Bildirme) Kipleri
    Çekiminde kesin bir zaman ifadesi olan fiiller haber kipindedir.
    Haber kiplerinin beş çekimi vardır. Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim.

    a. Bilinen geçmiş zaman : Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösteren kiptir.
    Bu kip "-dı, -di, -du, - dü; -tı, -ti,-tu, -tü.." eki ile yapılır.
    Türkçe'de üçü tekil, üçü çoğul olmak üzere altı kişi vardır. Bu kişilere göre örnek bir çekim yapalım.
    I. Tekil Kişi
    II. Tekil Kişi
    III. Tekil Kişi
    I. Çoğul Kişi
    II. Çoğul Kişi
    III. Çoğul Kişi
    kişi
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    Kal
    Kal
    Kal
    Kal
    Kal
    Kal
    fiil












    kip eki






    m
    n

    k
    nız
    lar
    şahıs eki
    Görüldüğü gibi fiiller altı kişiye göre çekimlenir.

    b. Öğrenilen geçmiş zaman : Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde anlatan kiptir.
    Bu çekimin eki "-mış, - miş, -muş, -müş"tür.
    Dal - mış - ım
    Dal - mış - sın
    Dal - mış
    Dal - mış - ız
    Dal - mış - sınız
    Dal - mış - lar

    c. Şimdiki zaman : Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir.
    Bu çekimin eki "-yor"dur.
    Alış - (ı)yor - um
    Alış - (ı)yor - sun
    Alış - (ı)yor
    Alış - (ı)yor - uz
    Alış - (ı)yor - sunuz
    Alış - (ı)yor - lar
    Parantez içinde gösterilen yardımcı ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: "uyu - yor"
    Fiile şimdiki zaman anlamı veren bir diğer ek de "-makta, -mekte" dir. Mastar ekiyle "-de" hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor.
    Ver - mekte - y - im
    Ver - mekte - sin
    Ver - mekte
    Ver - mekte - y - iz
    Ver - mekte - siniz
    Ver - mekte - ler

    d. Gelecek zaman : Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eden kiptir.
    Bu çekimin eki "-acak, -ecek"tir.
    Bul - acak - ım (bulacağım)
    Bul - acak - sın
    Bul - acak
    Bul - acak - ız (bulacağız)
    Bul - acak - sınız
    Bul - acak - lar
    Not : "k" sesinin "ğ"ye dönüştüğüne dikkat etmelisiniz.

    e. Geniş zaman : Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösteren kiptir.
    Bu çekimin eki "-r, -ar, -er"dir.
    Koş - ar - ım
    Koş - ar - sın
    Koş - ar
    Koş - ar - ız
    Koş - ar - sınız
    Koş - ar - lar

    2. Dilek (İsteme) Kipleri
    Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Bu kipler bir isteği, arzuyu vs. bildirir.
    Örneğin; "gitmeliyim" sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor.
    Dilek kiplerinin dört çekimi vardır.

    a. Gereklilik kipi : Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir.
    Al - malı - y - ım
    Al - malı - sın
    Al - malı
    Al - malı - y - ız
    Al - malı - sınız
    Al - malı - lar
    Gereklilik kipi bazen cümleye ihtimal anlamı katar.
    "Soruları bir saatte çözmeliyiz."
    cümlesine gereklilik anlamı katan kip,
    "Soruları şimdiye kadar çözmüş olmalı."
    cümlesine ihtimal anlamı katmıştır.

    b. Şart kipi (dilek - koşul) : Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir.
    Sor - sa - m
    Sor - sa - n
    Sor - sa
    Sor - sa - k
    Sor- sa - nız
    Sor - sa - lar
    Şart kipi cümleye bazı anlamlar da katar.
    "Şu işler bir bitse de rahatlasak."
    cümlesinde istek,
    "Balkona çıksa beni görecekti."
    cümlesinde koşul anlamı verir.

    c. İstek kipi : Fiillere "-a, -e" eki getirilerek yapılır.
    Sev - e - y - im (-eyim)
    Sev - e - sin
    Sev - e
    Sev - e - lim
    Sev - e - siniz
    Sev - e - ler
    Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır.
    "Sizinle sonra görüşelim."
    "Ben de sizinle geleyim."
    cümlelerinde bu kipi görüyoruz.

    d. Emir kipi : Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir.
    Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur.
    Emir kipinin çekimi kişi ekleri ile yapılır.
    1. tekil kişi ......
    2. tekil kişi Koş
    3. tekil kişi Koş - sun
    1. çoğul kişi ........
    2. çoğul kişi Koş - un (koş - unuz)
    3. çoğul kişi Koş - sunlar
    Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.
    "Bu soruları hemen çöz."
    "Gelin de yaptığınıza bir bakın."
    cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.

    Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk
    Fiillerin olumlusu olduğu gibi olumsuzu da vardır. Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce "-ma, -me" olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır.
    Ara - dı - m
    Bil - miş - sin
    Bak - acak
    Koş - malı - y - ım
    ®
    ®
    ®
    ®
    ara - ma - dı - m
    bil - me - miş - sin
    bak - ma - y - acak
    koş - ma - malı - y - ım
    Not : Fiillerin olumsuz çekiminde geniş zaman farklı özellik gösterir.
    Geniş zaman çekiminde olumsuzluk eki, kaynaşmış olarak karşımıza çıkar.
    Gül - er - im
    Gül - er - sin
    Gül - er
    Gül - er - iz
    Gül - er - sin - iz
    Gül - er - ler
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    gül - me - m
    gül - mez - sin
    gül - mez
    gül - me - y - iz
    gül - mez - siniz
    gül - mez - ler

    Fiil Çekimlerinde Soru
    Fiil çekiminin soru şekli "mı, mi" soru eki ile yapılır.
    Fiil çekiminde "mi", bazen kip ekiyle kişi eki arasında, bazen kişi ekinden sonra gelir.
    bildin
    bilmişiz
    biliyorsun
    bilmeliyim
    bilsek
    bileyim
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    ®
    bildin mi?
    bilmiş miyiz?
    biliyor musun?
    bilmeli miyim?
    bilsek mi?
    bileyim mi?

    FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI
    Fiil çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarında kullanılmaz. Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Bu durum sadece kip ekleriyle değil, cümlenin anlamıyla da ilgilidir.
    Cümlede yüklemin çekimlendiği kip veya zamanla işin yapıldığı kip veya zamanın farklı olmasına anlam kayması denir.
    "Babamlar geliyor."
    cümlesinde şimdiki zaman eki "-yor" kendi anlamında kullanılmıştır. Eylemlerin söylenme ve yapılma zamanı aynıdır.
    "Babamlar yarın geliyor."
    cümlesinde ise "-yor" eki kullanılmış, fakat ek kendi anlamında değildir. Çünkü eylem "şu an" yapılmıyor, "sonra" yapılacak. O hâlde bu cümlede şimdiki zaman, gelecek zamanın yerine kullanılmıştır.
    "Pazar günleri balık tutmaya gidiyor."
    cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş; ama yüklemin bildirdiği eylem her pazar yapılıyor yani tekrar ediyor. Öyleyse şimdiki zaman geniş zamanın yerine kullanılmıştır.
    "O, henüz çok küçük yaşta annesini kaybediyor."
    cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş, iş geçmiş zamanda olmuş.
    "Bu soruları daha sonra çözeriz."
    cümlesinde fiil geniş zamanda çekimlenmiş, iş gelecek zamanda yapılacak.
    "Keloğlan'ın yolu bir gün bir kasabaya düşer."
    cümlesinde geniş zaman, geçmiş zaman yerine kullanılmış.
    Bazı cümlelerde ise haber kipleri dilek kiplerinin yerine kullanılır.
    "Bu cami de Selçuklulardan kalma bir eser olacak."
    cümlesinde gelecek zaman, gereklilik kipi (olmalı) anlamında kullanılmıştır.

    EK FİİL (EK EYLEM)
    Mastar olarak bir anlamı olmayan, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem olarak kullandıran ve çekimlenmiş fiillere gelerek bileşik çekimli fiiller oluşturan "imek" fiiline ek fiil denir.
    Ek fiilin iki görevi vardır:
    1. İsim soylu sözcükleri yüklem yapmak.
    Ek fiil, isim soylu sözcükleri yüklem yaparken dört kip ekinden yararlanır. Bu kip ekleri şunlardır:
    a. Görülen geçmiş zaman: -di
    b. Duyulan geçmiş zaman: -miş
    c. Geniş zaman: -r
    d. Dilek şart kipi: -sa, -se

    Şimdi bunları kısaca görelim.

    a. Bilinen geçmiş zaman (idi) : İsimlere (-idi) eki getirilerek yüklem yapılır. Özneyi oluş üzerinde gördüğünü anlatır.
    Çalışkandım (çalışkan - i di - m)
    Çalışkandın
    Çalışkandı
    Çalışkandık
    Çalışkandınız
    Çalışkandılar
    "Metin çalışkandı."
    cümlesinde "çalışkan" sözcüğü ek fiilin görülen geçmiş zamanı ile yüklem olmuştur.

    b. Öğrenilen geçmiş zaman (imiş) : Öznenin başkasından duyulan bir oluş içinde bulunduğunu gösterir.
    Çalışkanmışım (çalışkan - i miş - ler)
    Çalışkanmışsın
    Çalışkanmış
    Çalışkanmışız
    Çalışkanmışsınız
    Çalışkanmışlar
    Bu da zamire, edata vs. eklenebilir.
    "Metin çalışkanmış."
    cümlesinde "çalışkan" sözcüğü ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı ile yüklem olmuştur.

    c. Şart kipi (ise) : İsimlere getirilen (-ise) eki cümleye koşul anlamı katar.
    Çalışkansam (çalışkan - ise- m)
    Çalışkansan
    Çalışkansa
    Çalışkansak
    Çalışkansanız
    Çalışkansalar
    "Metin ya çok çalışkansa."
    cümlesinde "çalışkan" sözcüğü ek fiilin şart kipi ile yüklem olmuştur.

    d. Geniş zaman : Bu zaman çekiminde ek fiil diğer çekimlerinde olduğu kadar belirgin değildir. Diğerleri, eklendiği sözcükten "idi", "imiş", "ise" diye ayrılabildiği hâlde, geniş zamanda ayrılmaz.
    Çalışkan - ım
    Çalışkan - sın
    Çalışkan - dır
    Çalışkan - ız
    Çalışkan - sınız
    Çalışkan - dırlar
    "Metin daha çalışkandır."
    cümlesinde "çalışkan" sözcüğü ek fiilin geniş zamanı ile yüklem olmuştur.

    Ek fiilin Olumsuzu
    Ek fiille çekimlenmiş sözcüklerin olumsuzu "değil" sözcüğü ile yapılır.
    Çalışkandım
    Çalışkanmış
    Çalışkansa
    Çalışkanım
    ®
    ®
    ®
    ®
    çalışkan değildim.
    çalışkan değilmiş.
    çalışkan değilse.
    çalışkan değilim.
    Yukarıdaki örneklerde ek fiilin olumsuz çekimi görülmektedir. Diğer fiillerin "-ma, -me" ile, ek fiilin "değil" ile olumsuz yapılması, ek fiilin bulunmasını oldukça kolaylaştırır.
    "Kısa sürede eve vardı."
    "Sınıfta on kişi vardı."
    cümlelerinde altı çizili sözcüklerden hangisinin ek fiil aldığını bulmak için cümleleri olumsuz yaparız. Birinci cümlenin yüklemi,
    "Kısa sürede eve varmadı."
    şeklinde olumsuz yapılabilir. İkinci cümlenin yüklemi,
    "Sınıfta on kişi varmadı."
    şeklinde söylenemeyeceğine göre, ikinci cümle ek fiil almıştır.

    Ek fiilin Soru Şekli
    Bu fiilin soru şekli de diğer fiillerde olduğu gibi "mi" ile yapılır. "mi" sözü isimle ek fiil arasına girerek kullanılır.
    Çalışkanım
    Çalışkanmış
    Çalışkandım
    ®
    ®
    ®
    çalışkan mıyım?
    çalışkan mıymış
    çalışkan mıydım

    2. Ek fiilin ikinci görevi birleşik zamanlı fiillerin oluşmasını sağlamaktır.
    Şimdi birleşik zamanlı fiilleri görelim.

    BİRLEŞİK ZAMANLI FİİLLER
    Basit zamanlı fiil, fiilin tek bir zaman veya kip bildirecek şekilde çekimlenmesiydi. Bileşik zamanlı fiil ise, fiilin birden çok kip ve zaman bildirecek biçimde çekimlenmesiyle oluşur. Basit çekimli fiillere ek fiilin getirilmesiyle yapılır.
    Birleşik zamanlı fiiller üç grupta incelenir.

    a. Hikâye birleşik zaman : Fiilin basit çekiminden sonra ek fiilin "idi" şekli getirilerek yapılır.
    gel - miş - idi - m ® gelmiştim
    örneğinde, fiilin çekimini adlandırırken "gelmek fiilinin öğrenilen geçmiş zamanının hikâyesi" deriz.
    Biliyorduk (bilmek fiilinin şimdiki zamanının hikâyesi)
    Bildiydik
    Bilmiştik
    Bilirdik
    Bildiydik
    Bilmeliydik (bilmek fiilinin gereklilik kipinin hikâyesi)
    Bilseydik
    Bileydik

    b. Rivayet birleşik zaman : Fiilin basit çekiminden sonra ek fiilin "imiş" şekli getirilerek yapılır.
    gel - ecek - imiş - m ® gelecekmişim

    Biliyormuşum (bilmek fiilinin şimdiki zamanının rivayeti)
    Bilecekmişim
    Bilmişmişim
    Bilirmişim
    Bilmeliymişim (bilmek fiilinin gereklilik kipinin rivayeti)
    Bilseymişim
    Bileymişim

    c. Şart bileşik çekim : Fiilin basit çekiminden sonra ek fiilin "ise" şekli getirilerek yapılır.
    Bil - ecek - ise ®bilecekse
    Biliyorsanız (bilmek fiilinin şimdiki zamanının şartı)
    Bildiyse
    Bilmişse
    Bildiyse
    Bilirse
    Bilmeliyse (bilmek fiilinin gereklilik kipinin rivayeti)


    FİİLİMSİLER
    Fiillerden türemiş olmakla birlikte bir fiil gibi çekimlenemeyen olumlu, olumsuz şekilleri yapılabilen ve cümlede isim, sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılan sözcüklerdir.
    Fiilimsiler üç grupta incelenir.

    a. İsim - fiil : Fiillere "-mak, -mek" , "-ma, -me", "-ış, -iş, -uş, -üş" eklerinin getirilmesiyle yapılır.
    "Kitap okumayı severim."
    "Soru çözmek zevkli bir uğraş."
    "Onun şiir okuyuşunu görmeliydiniz."
    cümlelerindeki altı çizili sözcükler isim - fiildir.
    Bazı sözcükler aslında isim-fiil ekleriyle türediği hâlde, zamanla isimleşmiş, yani fiilimsi özelliğini kaybetmiş olabilir.
    "Biraz daha yemek alabilir miyim?"
    "Bu kazmayı içeri götür."
    "Derste yağış türlerini inceledik."
    cümlelerinde altı çizili sözcükler isim-fiil değildir. Artık bir kalıcı isim oluşturmuştur.

    b. Sıfat - fiil : Fiillere "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" eklerinin getirilmesiyle yapılır.
    Sıfat fiiller çoğunlukla sıfat görevinde kullanılır.
    "Görünen köy kılavuz istemez."
    "Öpülesi elleri vardı analarımızın."
    "Bu şehirde anlaşılmaz olaylar oluyor."
    "Görür gözüm görmez oldu."
    "Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım."
    "Çözülecek soruları da yanında getir."
    "Kızarmış ekmekler ne güzel kokuyor."
    cümlelerinde altı çizili sözcükler sıfat-fiildir.
    Kimi zaman sıfat-fiiller çekimli fiillerle karışabilir.
    "Gideceğim bu şehirden artık."
    "Gideceğim herkes tarafından biliniyor."
    cümlelerinde altı çizili sözcüklerin yazılışları aynıdır. Ancak birincisinde,
    "Ben gideceğim"
    ifadesi olduğundan çekimli fiildir. İkincisi ise
    "Benim gideceğim"
    anlamında olduğundan, yani fiilin sonunda iyelik eki kullanıldığından fiil, sıfat-fiildir.

    c. Bağ - Fiil (zarf - fiil) : Fiillere, bağ-fiil eki dediğimiz eklerin getirilmesiyle yapılır. Bağ - fiiller cümlede genellikle zarf olarak kullanılır.
    "Çalışınca elbette başarılı olursun."
    "Gittikçe artıyor yalnızlığımız."
    "Okumadan nasıl karar verebilirim?"
    "Eve gidip gelecekti."
    "Kitap okurken sanki kendinden geçerdi."
    "İçeri girer girmez konuşmaya başladı."
    "Gözlerimin içine bakarak konuşuyordu."
    "Bu şehre geleli tam altı yıl olmuştu."
    "Kardeşim yanımıza koşa koşa gelmişti."
    cümlelerinde altı çizili sözcükler bağ - fiildir. Görüldüğü gibi yüklemin durumunu ya da zamanını bildirerek onun zarfı olmuşlardır.



  2. 2
    AYSEN
    Bayan Üye

    Cevap: Eylem ve Eylemsi

    Reklam



    fiil yada diğer adıyla eylem varlıkların geçekleştirdiği işi hareketi veya oluşumu bir takım ekler alarak şahıslara yada zamana bağlı olarak anlatan sözcüklere verilen addır







+ Yorum Gönder
5 üzerinden 5.00 | Toplam : 1 kişi